Sevgili Memici okurları, bu makalede Go oyunu hangi ülkenin oyunudur konusuna sade ama doyurucu bir bakış sunuyoruz.
Go Oyunu Hangi Ülkenin Oyunudur? Çin’den Japonya ve Kore’ye Uzanan Tarih
Geçmişe baktığımızda yalnızca eski bir oyunun hikâyesini değil, insanların düşünme, rekabet etme ve dünyayı anlamlandırma biçimlerinin nasıl değiştiğini de görürüz. Go oyunu, bu açıdan geçmiş ile bugün arasında şaşırtıcı derecede güçlü bir köprü kurar.
Go oyunu hangi ülkenindir?
Kısa cevap: Go oyununun kökeni Çin’dir. Çin’de weiqi (围棋) adıyla bilinen oyun, daha sonra Kore’ye baduk, Japonya’ya ise igo/go adıyla yayıldı. Dolayısıyla Go bugün Çin, Japonya ve Kore kültürlerinin ortak mirasının önemli parçalarından biri olsa da tarihsel kökeni Çin’e dayanır. Vikipedi+1
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: “Go Japon oyunudur” denmesinin tarihsel bir nedeni vardır. Çünkü Japonya, özellikle 17. yüzyıldan itibaren oyunun profesyonelleşmesinde ve stratejik kuramının gelişmesinde olağanüstü bir rol üstlenmiştir.
Başlangıç noktası ile bir kültürün oyuna sonradan kazandırdığı kimliği birbirinden ayırmak, tarihe daha sağlıklı bakmamızı sağlar.
Antik Çin: Go’nun ilk izleri
MÖ 6. yüzyılda yazılı kanıtlar
Go’nun tam olarak ne zaman ve kim tarafından icat edildiğini bilmiyoruz. Çin imparatoru Yao’nun oyunu oğlu Danzhu’yu eğitmek amacıyla icat ettiği yönündeki anlatı ise tarihsel bir kanıttan çok, sonradan şekillenmiş bir efsanedir. Vikipedi+1
Oyuna ilişkin en erken güvenilir yazılı göndermelerden biri, MÖ 548 yılına ait olayları anlatan Zuo Zhuan metnidir. Oyun ayrıca Konfüçyüs’ün Analects’i ve Mencius’un eserlerinde de yi (弈) adıyla geçer. Vikipedi+1
Mencius’un verdiği ünlü örnekte Yi Qiu, “bütün ülkedeki en iyi yi oyuncusu” olarak tanımlanır. Metin, iyi oynamanın yalnızca yetenek değil, dikkat ve zihinsel yoğunlaşma gerektirdiğini anlatır. Vikipedi
Bu ayrıntı oldukça anlamlıdır. Go daha ilk dönemlerinden itibaren yalnızca eğlence olarak değil, insanın zihinsel disiplinini sınayan bir uğraş olarak görülmeye başlamıştır.
Tang döneminde kültürel statü
Tang Hanedanlığı dönemine (618–907) gelindiğinde Go’nun taht ve saray çevrelerinde önemli bir yeri vardı. 19×19 tahtanın standartlaşması da büyük ölçüde bu döneme bağlanır. Vikipedi
Zamanla Go, Çinli aydınların “Dört Sanat”ından biri hâline geldi. Diğerleri guqin çalmak, hat sanatı ve resimdi. Böylece Go, eğitimli bir kişinin kültürel donanımının parçası olarak kabul edildi. Vikipedi
Tarihçi ve antropolog Marc L. Moskowitz’in dikkat çektiği gibi Go’nun Çin tarihindeki anlamı hiçbir zaman sabit değildi; oyun farklı dönemlerde dini, askerî, elitist ve hatta milliyetçi anlamlarla ilişkilendirildi. scholarcommons.sc.edu+1
Kore’ye geçiş: Baduk’un doğuşu
Çin’den Kore Yarımadası’na
Go, yaklaşık 5. ile 7. yüzyıllar arasında Kore’ye ulaştı. Burada baduk adını aldı ve özellikle üst sınıflar arasında yaygınlaştı. Kore tarih kaynakları, Üç Krallık döneminden itibaren baduk oynandığına ilişkin izler taşır. Vikipedi+1
Goryeo ve Joseon dönemlerinde oyun, yalnızca erkek aristokratların değil, farklı toplumsal kesimlerin de ilgisini çekti. Kore kaynaklarında baduk, eğitimli ve kültürlü kişinin sahip olması beklenen beceriler arasında değerlendirilmiştir. Tarih İçerikleri
Burada Go’nun tarihindeki önemli bir dönüşüm görülür: Aynı oyun yeni bir coğrafyaya geçtiğinde yalnızca adı değişmez; toplumsal anlamı da yeniden şekillenir.
Japonya: Go’nun profesyonelleşmesi
Saraydan samuraylara
Go’nun Japonya’ya 7. yüzyılda ulaştığı düşünülmektedir. 8. yüzyılda imparatorluk sarayında popüler olan oyun, Heian döneminde aristokrat kültürünün önemli unsurlarından birine dönüştü. The Tale of Genji ve The Pillow Book gibi eserlerde Go’ya yapılan göndermeler bunun edebî kanıtlarıdır. Vikipedi+1
Ancak asıl kırılma 17. yüzyılda yaşandı.
Tokugawa dönemi ve dört Go okulu
Tokugawa şogunluğu, Go’yu kurumsallaştırdı. 1612’de dört büyük Go okulu—Hon’inbō, Hayashi, Inoue ve Yasui—devlet desteğiyle şekillendi. Böylece oyun öğretmenlik, hiyerarşik dereceler, resmî karşılaşmalar ve saray çevresindeki müsabakalarla profesyonel bir sisteme dönüştü. Tandfonline
Bu dönem, Japonya’nın neden Go tarihinde bu kadar önemli olduğunu açıklıyor.
Çin oyunun doğduğu yerdi; Japonya ise modern profesyonel Go kültürünün laboratuvarlarından biri oldu.
Bu nedenle eski Batılı kaynaklarda Go’nun “Japonların ulusal oyunu” olarak tanımlanması şaşırtıcı değildir. 1908 tarihli bir Go kitabı da oyunun Japonya’da ulusal oyun niteliği kazandığını belirtmiştir. usgo-archive.org
19. ve 20. yüzyıl: Gelenekten küresel oyuna
Modernleşme ve Batı’ya açılış
Meiji döneminde şogunluk sisteminin sona ermesi, eski Go okullarının ekonomik ve siyasi dayanaklarını sarstı. Buna rağmen modern profesyonel Go kurumları ortaya çıktı ve 20. yüzyılda Japonya’daki Nihon Ki-in gibi kuruluşlar oyunun yeni dönemini şekillendirdi. Vikipedi
19. yüzyılın sonlarında Alman araştırmacı Oskar Korschelt’in çalışmaları Go’nun Avrupa’da tanınmasına katkı sağladı. Ardından Edward Lasker gibi isimler oyunun Amerika Birleşik Devletleri’nde yayılmasına yardımcı oldu. 1935’te American Go Association’ın kurulması bu uluslararasılaşmanın önemli adımlarından biriydi. Vikipedi
Çin’de büyük kırılma: Kültür Devrimi
20. yüzyıl Çin’inde Go’nun anlamı bir kez daha dramatik biçimde değişti. Geleneksel kültürün “Dört Eski” kapsamında eleştirildiği Kültür Devrimi sırasında weiqi de baskı gördü; bazı yerlerde yasaklandı ve oyunun dergisi yayınını durdurdu. UChicago Knowledge
Marc Moskowitz’in araştırması bu değişimi çarpıcı biçimde ortaya koyar: Bir dönem “Dört Sanat”tan biri sayılan Go, başka bir dönemde “eski kültürün” temsilcisi olarak görülmüştür. OUP Academic
Aynı taşlar, aynı tahta ve aynı temel kurallar vardı; değişen şey toplumun oyuna yüklediği anlamdı.
Bugün Go bize ne anlatıyor?
Bugün Go, Çin’de weiqi, Kore’de baduk, Japonya’da igo/go olarak yaşamaya devam ediyor. Modern bilgisayar teknolojileri de oyunun tarihinde yeni bir kırılma yarattı. 2016’da AlphaGo’nun Lee Sedol karşısındaki zaferi, yüzyıllardır insan sezgisinin alanı kabul edilen stratejik düşüncenin yapay zekâ tarafından yeniden yorumlanabileceğini gösterdi.
Bu gelişme, Go’nun tarihini yeniden ilginç kılıyor. Çünkü oyun binlerce yıl boyunca insanın kendisini eğitme aracı olarak görülmüştü; bugün ise insanın geliştirdiği makinelerin sınırlarını ölçmek için kullanılıyor.
Belki de bu yüzden “Go oyunu hangi ülkenin?” sorusunun cevabı yalnızca “Çin” değildir. Tarihsel olarak cevap Çin’dir; fakat oyunun kültürel hikâyesi Çin, Kore ve Japonya arasında örülmüştür.
Ve insan ister istemez şu soruyu soruyor: Bir kültürün icat ettiği bir oyun başka bir kültürde yeniden biçimlenirse, artık kime ait olur?
Go’nun hikâyesi bize bunun tek bir cevabı olmadığını hatırlatıyor. Geçmiş, bugünü yalnızca açıklamaz; bugün kullandığımız kavramların ne kadar değişken olduğunu da gösterir. Belki de 19×19’luk tahtanın en büyük dersi budur: Bazen bir şeyi anlamak için yalnızca nereden başladığına değil, yüzyıllar boyunca insanların ona ne anlam verdiğine bakmak gerekir. MPIWG+1
Umarız Go oyunu hangi ülkenin oyunudur ile ilgili bu anlatım sizin için faydalı olmuştur.